87 / 132
87
EKONOMİK
FORUM
nın sonuçlarına göre; hiçbir ilimiz eğitim,
sağlık ve gelir endekslerinin tümünde ilk
sırayı alamadı. Bu durum araştırmanın
sonuç bölümünde “Bütün endekslerin
kendi aralarındaki korelasyonlarının dü-
şük olması, Türkiye’de illerin büyük bir
çoğunluğunun bütüncül refah olgusuna
sahip olmadığını ifade ettiği” şeklinde
değerlendirildi.
Sayan: İnsani gelişmede
ciddi dengesizlikler var
SPP’de araştırmayı yayınlayan TOBB
ETÜ-SPM Direktörü Prof. Dr. Serdar Sayan,
Türkiye’de çeşitli kuruluşların illere göre in-
sani gelişmişlik göstergeleri hesapladığını
ancak uluslararası kabul görmüş UNDP
metodolojisine göre hesaplamanın çok az
sayıda yapıldığını bildirdi. Prof. Dr. Sayan,
Pamukkale Üniversitesi araştırmasının
Türkiye’de insanların günlük hayatlarını
yakından ilgilendiren kazançları, ulaştıkları
eğitim ve sağlık düzeyleriyle ilgili refah
göstergelerini hesapladığını ve tek en-
dekste birleştirdiğini aktardı. Yakınlarda
yine UNDP metodolojisi kullanılarak TE-
PAV’ca yapılan sıralamadan farklı olarak
gelir endeksinde illerin kişi başına vergi
tahakkuk miktarlarının göz önüne alındı-
ğını kaydeden Prof. Dr. Sayan araştırma-
nın, hem bir ilin kendi içinde hem de iller
arasında ciddi dengesizlikler tespit ettiğini
söyledi. Prof. Dr. Sayan, “Bu bize, ekonomi-
de ideal büyüme oranlarının yakalanması
kadar, büyümenin insani gelişmeye yön-
lendirilmesinde daha alacağımız oldukça
fazla yolumuz olduğunu gösteriyor. Araş-
tırma, kent kent neler yapılması gerektiği
konusunda, karar alıcıların yararlanabile-
ceği verileri ortaya koyuyor”diye konuştu.
60 kent “düşük” insani
gelişme değeri düzeyinde
SPP’ce yayınlanan Pamukkale araştır-
masında Türkiye geneli için İGE değeri
0,604 olarak belirlenirken, bu UNDP me-
todolojisine göre Türkiye’nin “orta insani
gelişmişlik düzeyi”nde bir ülke olduğunu
gösteriyor. Türkiye’de 0,604’lük ortalamayı
12 il yakalayabilirken; geriye kalan 69 il
daha düşük değerlerde kaldı.
UNDP; 0,550 İGE değerini düşük insani
gelişmişlik düzeyi olarak tanımlıyor. Buna
göre Türkiye’deki 60 kent, insani gelişmiş-
likte düşük düzeyde bulunuyor. UNDP,
0,700-0,799 aralığındaki İGE değerini yük-
sek olarak tanımlıyor. Bu kapsama sadece
üç il (İzmir, Kocaeli, İstanbul) girebildi.
UNDP’nin çok yüksek insani değer pua-
nına (0,800 ve üstü) ise yalnızca Başkent
Ankara (0,817) ulaşabildi. Araştırmada
illere göre İGE değerleri incelendiğinde
Türkiye’nin batısının genel olarak orta
düzeyde insani gelişmişlikte olduğunun
saptandığı ifade edildi. İnsani Gelişme
Endeksi’nin son sıralarını oluşturan illerin
hepsinin (64 ila 81’inci iller arası) Doğu ve
Güney Doğu’dan olması ise dikkat çekti.
Eğitim ve sağlıkta durum
Araştırmaya göre alt endeksler iti-
barıyla, Türkiye ortalamasının üzerinde
bulunan il sayılarında eğitim ve sağlıkta
iyi durumda iken, gelir endeksinde ise
ciddi bir uçurum göze çarptı. Eğitimde 81
ilden 49’u ortalama eğitim endeksi değeri
üzerine çıkarken, bu sayı sağlıkta 44 oldu.
Gelir endeksinde ise sadece 5 il Türkiye
ortalamasının üstüne çıkabildi. Yani eği-
tim ve sağlıkta Türkiye’nin yarısı birbirine
yakın hizmet alabilirken, gelir açısından
ortalamanın 5 il tarafından yükseltildiği
anlaşıldı.
Buna göre Türkiye’deki eğitim değeri
ortalamasını (0,679) yakalayan Osmani-
ye’nin altında 32; sağlık değeri ortalaması-
nı (0,531) yakalayan Edirne’nin altında 37;
gelir düzeyi ortalamasını (0,613) yakalayan
Tekirdağ’ın altında tam 76 il bulunuyor.
EĞİTİM ENDEKSİ (EE):
Eğitim endek-
sinde iki değişken kullanıldı. 25 yaş ve
üzeri nüfusun eğitim hayatı boyunca
ortalama olarak kaç yıl eğitim aldığını
gösteren ortalama okullaşma yılı (OOY)
ve şu an itibariyle bir çocuğun eğitim
hayatı sonuna kadar kaç yıl eğitim
alacağının beklendiğini gösteren Bekle-
nen Okullaşma Yılı (BOY).
SAĞLIK ENDEKSİ (SE):
Yeni doğmuş
bir bireyin yaşamı boyunca belirli bir
dönemdeki yaşa özel ölümlülük hızları-
na maruz kalması durumunda, yaşaması
beklenen ortalama yıl sayısını belirleyen
Doğuşta Beklenen Yaşam Süresi (DBYS)
verisi kullanıldı.
GELİR ENDEKSİ (GE):
AB uyum
çalışmaları çerçevesinde 2001 yılından
itibaren Türkiye’de illere göre kişi başına
düşen gelir hesaplanmıyor ve yayınlan-
mıyor. Bu nedenle araştırmada temsili
değişken hesaplandı. Bunun için İGE’nin
GE bileşeni kişi başına tahakkuk eden
vergiden yola çıkılarak hesaplandı.
İNSANİ GELİŞME ENDEKSİ (İGE):
Elde edilen SE, EE ve GE değerleri UNDP
tarafından da kullanılan formüle göre
tek bir endekse (İGE) dönüştürüldü.
Endeksler nasıl hesaplandı?