109 / 132
109
EKONOMİK
FORUM
İ
zmir İktisat Kongresi kararları…
Yollar meselesi:
“Madde 1-….. mümkün mertebe kısa
bir müddet zarfında memleketin her ta-
rafının örümcek ağı gibi asri vesaiti nakliye ile
teçhizi”. Müttefikan kabul.
……………………………………
Avrupa ve Amerika’da büyük bir gelişme
gösteren ve yeni bir ulaştırma sisteminin doğ-
masına sebep olan demiryolları XIX. yüzyılın
ortalarından itibaren bütün dünyada en önemli
ulaşım aracı olma özelliği kazanmaya başladı.
Dönemin en hızlı ve en güvenilir ulaşım aracı
olan demiryolları Osmanlı yöneticileri tarafından
da yol sorununu çözecek bir çare olarak görüldü.
Osmanlı dönemi demiryolları
Osmanlı’nın demiryolu yapacak ne maddi
olanağı vardı ne teknolojisi. Osmanlı bu konuda
da yabancı sermayeye ve teknolojiye muhtaçtı.
Demiryolu yapımları yabancıya bir imtiyaz
olarak verilerek başladı. Kilometre garantisi de-
nilen sistemle şirketlerin kârları, Osmanlı Devleti
tarafından garanti altına alınıyordu. Demiryolu
şirketlerinin garanti edilen miktarın altında kâr
etmeleri halinde aradaki farkı devlet ödüyordu
(Bu sistem günümüzde Yap İşlet Devret (YİD)
modeli olarak devam etmektedir).
Osmanlı, doğacak farkı ödemek için bir veya
birkaç vilayetin öşür vergilerini karşılık gösteri-
yordu. Vergilerin yetmediği zaman mali bakım-
dan çok zor durumda olan Osmanlı, bu farkı
ödemek için borçlanmak zorunda da kalıyordu.
Böylece her demiryolu imtiyazının verilmesi
yeni bir borçlanmaya yol açıyordu. Bunlarla
birlikte hattın geçeceği devlet arazisi şirkete
bedelsiz devrediliyordu. Şirket hat boyundaki
devlet ormanlarını ve taş ocaklarını hiçbir bedel
ödemeden kullanabiliyordu.
Demiryolu yapımı, bakımı ve işletilmesi için
gereken malzeme gümrüksüz olarak ithal edili-
yordu. Demiryolunun kenarlarında bazen 40, ba-
zen 45 km’lik şeritler içindeki petrol de dahil bü-
tün madenleri işletme hakkına sahip oluyordu.
İlk demiryolu İzmir-Aydın hattıdır
Anadolu’da yabancıların yaptıkları demir-
yollarının gereksiz uzatılmasının nedeni de
kilometre garantisi ve yolun çevresinde elde
ettikleri haklardır.
Anadolu’da yapılan ilk demiryolu İzmir-Aydın
Nazmi KAL
l
nazmikal@yahoo.com1920’de Mustafa Kemal Atatürk’ün
yönetiminde toplanan hükümetin ilan ettiği
ilk programda Ankara’dan Yahşihan’a kadar
şimendifer döşenmesi yer aldı. Yahşihan
1 Mart 1924’de vurulan ilk kazma ile çelik
yollarla yurdu örmenin ilk duraklarından
biri oldu. 1925 yılında bitirilen Yahşihan
Cumhuriyetin ilk istasyonu olarak tarihte
yerini aldı.
Demiryolu Türk milletinin
refah ve medeniyet yoludur.
(ATATÜRK - 13.02.1931
MALATYA)