110 / 132
EKONOMİK
FORUM
110
hattıdır. İngilizlerin Akdeniz’den Hindistan’a
ve Basra Körfezi’ne ulaşmak düşüncesi ile
yapıldığını belirtiyor ise de asıl neden böl-
genin hammadde kaynağı ve pazar imkan-
larından faydalanma isteği idi.
1856 yılında bir İngiliz şirketi Ana-
dolu’da İzmir-Aydın arasında demiryolu
yapımı ve işletmesi ayrıcalığını (imtiyaz)
aldı. İzmir-Aydın hattı 10 yılda bitirildi ve
133 km’lik demiryolu 7 Haziran 1866’da
işletmeye alındı. Anadolu böylece demir-
yolu ile tanıştı. İngiliz şirketi daha sonra
1879’da 101 km uzunluğundaki Aydın-Sa-
rayköy ve 48 km uzunluğundaki Saray-
köy-Dinar hattının imtiyazını aldı. 1 Kasım
1912’de Dinar-Eğridir hattının işletmeye
açılmasıyla Anadolu’da demiryolunun
toplam uzunluğu 609 km’yi buldu.
Ege’deki bu hattın yapımından sonra
Haydarpaşa- Ankara hattında İzmit-Anka-
ra arasının yapımı bir Alman şirketine ve-
rildi ve 1892 yılında demiryolu Ankara’ya
ve Eskişehir üzerinden Konya’ya ulaştı.
Ankara ve Konya hattı boyunca da 20
km enindeki bir şerit içinde kalan yeraltı
zenginliklerinin çıkarılması ve ağaç kesme
hakkı verildi.
Çalışanların hepsi
mahalli Rum halkı idi
Süresi 99 yıl olan imtiyazla Haydarpaşa-İz-
mit hattı için km başına 10.300, İzmit-Ankara
hattı için de 15.000 frank garanti karşılığı ola-
rak Ankara, İzmir, Kütahya ve Ertuğrul (Bilecik)
vilayetlerinin öşürleri gösterildi.
İmtiyazlı yabancı şirketlerde hiç Türk yok-
tu. Çalışanların hepsi mahalli Rum halkı idi.
Osmanlı, demiryolu konusunda o kadar
dışa bağımlı hale gelmişti ki “Rus Çarı’ndan
izin çıkmadıkça Alman sermeyeli demiryo-
lunu Ankara’dan bir karış ileriye götürmeye
hakkı yoktu”(Çankaya. Falih Rıfkı Atay s.350).
Neden demiryolu?
Bir ülkenin ekonomik kaynakların işle-
tilmesi, tarım, ticaret ve sanayinin gelişmesi
düzenli bir ulaşım ağıyla mümkündür. Ayrıca
sosyal ve kültürel bir bütünlüğün, daha genel
bir ifadeyle milli bütünlüğün kurulması bakı-
mından da ulaşımın rolü büyüktür.
Bu durumu gören başta Atatürk olmak
üzere bütün Cumhuriyet yöneticileri, ülkenin
gelişmesinin ana unsurlarından birisinin de
ulaşım altyapısı olduğu görüşünden hare-
ketle, önceliği demiryollarına vermek üzere
ulaşım imkanlarının geliştirilmesi için bü-
yük gayret göstermişlerdir. Zaten ekonomik
bağımsızlığın temellerini atan İzmir İktisat
Kongresi’nde de bu konuda karar alınmıştı.
1923-1950 döneminde demiryolları salt
bir ulaşım aracı olarak değil, ülkenin iktisadi,
siyasi, askeri ve sosyo-kültürel ihtiyaçlarına da
cevap verecek bir araç olarak görülmüştür.
“Bir karış fazla demiryolu” politikasıyla, kıt
imkanlara rağmen 1924-1939 yılları arasında
önemli gelişmeler sağlandı.
Cumhuriyetin demiryolu politikası
Cumhuriyetin demiryolu politikası 22
Nisan 1924’te TBMM’de kabul edilen 506
sayılı kanunla belirlendi. Bu kanunla zaten
yapımına başlanan yeni demiryollarının de-
vamından başka yabancı demiryollarının
satın alınması da kararlaştırıldı.
Cumhuriyetin ilk bütçesine demiryolu
EKONOMİ TARİHİ
Demiryolu bir memleketin
toptan ve tüfekten daha
mühim bir silahıdır.
(ATATÜRK)